Ποια φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν τη μνήμη

Του Ανδρέα Π. Μούστρη MD, MSc, Νευρολόγου

Στο παρόν άρθρο αναφέρονται οι συνηθέστερες κατηγορίες φαρμάκων που ενδέχεται να επηρεάσουν τη μνήμη. Τα περισσότερα χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση νευρολογικών παθήσεων ή ψυχιατρικών διαταραχών. Η παρενέργεια αυτή τείνει να είναι δοσοεξαρτώμενη και υποστρέφει μετά την απόσυρση των υπεύθυνων σκευασμάτων.

Ωστόσο, επισημαίνεται ότι τα αίτια των διαταραχών της μνήμης ποικίλλουν σημαντικά. Για παράδειγμα, η νοητική έκπτωση ενδέχεται να οφείλεται στην υποκείμενη πάθηση για την οποία λαμβάνεται η φαρμακευτική αγωγή. Ως εκ τούτου, η διερεύνηση του προβλήματος και η εξακρίβωση της αιτιολογίας θα πρέπει να γίνεται πάντα με συστηματικό τρόπο από τον θεράποντα ιατρό.

1. Αγχολυτικά (βενζοδιαζεπίνες)

Οι βενζοδιαζεπίνες λαμβάνονται πολύ συχνά για αγχώδεις διαταραχές και για δυσκολίες στον ύπνο. Επίσης, χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση σπασμών καθώς και για την επίτευξη αναισθησίας. Επιδρούν στο GABA-εργικό σύστημα του εγκεφάλου. Η μακροχρόνια χρήση τους συνδέεται με την εμφάνιση ανοχής (βαθμιαία μείωση του θεραπευτικού αποτελέσματος με την ίδια δοσολογία) και εξάρτησης (η απότομη διακοπή οδηγεί σε δυσάρεστα συμπτώματα). Για το λόγο αυτό, οι βενζοδιαζεπίνες θα πρέπει να χορηγούνται στις ελάχιστες αποτελεσματικές δόσεις και το ενδεχόμενο όφελος από τη συνέχισή τους θα πρέπει να αξιολογείται ανά τακτά χρονικά διαστήματα. Για τη λήψη τους απαιτείται ειδική συνταγή μονής κόκκινης διαγράμμισης.

Οι βενζοδιαζεπίνες μπορούν να προκαλέσουν προχωρητική αμνησία (χαρακτηρίζεται από δυσκολία δημιουργίας νέων μνημών και εκδηλώνεται ως διαταραχή της πρόσφατης μνήμης), πιθανώς επηρεάζοντας  ένα μηχανισμό που ονομάζεται παγίωση (memory consolidation). Στις συνήθεις δόσεις, η παρενέργεια αυτή είναι κατά κανόνα ήπια.

Παραδείγματα βενζοδιαζεπινών:

  • Αλπραζολάμη (Alprazolam)
  • Βρωμαζεπάμη (Bromazepam)
  • Διαζεπάμη (Diazepam)
  • Λοραζεπάμη (Lorazepam)
  • Πραζεπάμη (Prazepam)
  • Μιδαζολάμη (Midazolam)

2. Υπνωτικά (Z-drugs)

Τα Z-drugs χρησιμοποιούνται συχνά ως υπνωτικά και έχουν μηχανισμό δράσης παρόμοιο με των βενζοδιαζεπινών, ενεργώντας στο GABA-εργικό σύστημα. Η επιδράσεις τους στη μνήμη είναι, σε γενικές γραμμές, ηπιότερες από αυτές των βενζοδιαζεπινών. Λόγω της βραχείας διάρκειας δράσης τους, η ενδεχόμενη διαταραχή της μνήμης εκδηλώνεται κυρίως τις πρώτες πρωινές ώρες.

Τα Z-drugs είναι τα εξής:

  • Ζολπιδέμη (Zolpidem)
  • Ζοπικλόνη (Zopiclone)
  • Ζαλεπλόνη (Zaleplone).

3. Αντικαταθλιπτικά

Τα αντικαταθλιπτικά είναι μια ετερογενής ομάδα φαρμάκων. Mε βάση τη χημική τους δομή και το μηχανισμό δράσης μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε:

  • Εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs)
  • Αναστολείς της επαναπρόσληψης της σεροτονίνης και της νοραδρεναλίνης (SNRIs)
  • Αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης (ΜΑΟis)
  • Τρικυκλικά και τετρακυκλικά

Τα SSRIs και SNRIs είναι νεότερης γενιάς και χρησιμοποιούνται πολύ συχνότερα σε σχέση με τα υπόλοιπα. Αρκετά έχουν ένδειξη και σε καταστάσεις πέραν της κατάθλιψης, όπως οι αγχώδεις διαταραχές και ο νευροπαθητικός πόνος.

Τα SSRIs, SNRIs και ΜΑΟis συνήθως δεν επηρεάζουν τη μνήμη. Γνωστικές διαταραχές, συνήθως ήπιες, μπορούν να εμφανιστούν με τα παλαιότερα, τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά. Αυτό φαίνεται να συνδέεται με τις κατασταλτικές τους ιδιότητες και τις επιδράσεις τους στο χολινεργικό σύστημα του εγκεφάλου. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι η κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από διαταραχή της συγκέντρωσης και της μνήμης και επομένως, τις περισσότερες φορές η θεραπεία με αντικαταθλιπτικά οδηγεί σε βελτίωση των γνωστικών λειτουργιών.

Παραδείγματα τρικυκλικών αντικαταθλιπτικών:

  • Αμιτριπτυλίνη (Amitriptyline)
  • Κλομιπραμίνη (Clomipramine)

4. Αντιχολινεργικά

Το χολινεργικό σύστημα του εγκεφάλου είναι πολύ σημαντικό για τη λειτουργία της μνήμης. Η νικοτίνη, η οποία βελτιώνει την προσοχή και τη συγκέντρωση, αλλά και τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη νόσο Alzheimer, ασκούν τις δράσεις τους αυξάνοντας τη νευροδιαβίβαση στο χολινεργικό σύστημα. Ουσίες που μπλοκάρουν τους υποδοχείς ακετυλοχολίνης μπορούν να επηρεάσουν τη συγκέντρωση, τη μνήμη και άλλες νοητικές λειτουργίες.

Φάρμακα με αντιχολινεργική δράση χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση διαφόρων καταστάσεων:

  • Κινητικές διαταραχές, όπως ο τρόμος (τρέμουλο), ο παρκινσονισμός και η δυστονία:           
            *  Βιπεριδένη (Biperiden)          
            * Τριεξιφαινιδύλη (Trihexyphenidyl)
  • Ψυχώσεις: αντιμετωπίζονται με τα νευροληπτικά, τα οποία ανταγωνίζονται πολλούς υποδοχείς πέραν της ακετυλοχολίνης (ντοπαμίνης, σεροτονίνης, νορ-αδρεναλίνης και ισταμίνης). Κλινικά σημαντικές αντιχολινεργικές παρενέργειες εμφανίζονται κυρίως με τα παλαιότερα φάρμακα, όπως:
              *  Αλοπεριδόλη (Haloperidol)
              *  Χλωροπρομαζίνη (Chloropromazine)
  • Κατάθλιψη, ημικρανία, νευροπαθητικός πόνος:
               *  πρόκειται για τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά, τα οποία αναφέρθηκαν στην προηγούμενη ενότητα
  • Επώδυνοι μυϊκοί σπασμοί:
  • Ορφεναδρίνη (Orphenadrine)
  • Επώδυνοι μυικοί σπασμοί:  
                 *  Ορφεναδρίνη (Orphenadrine)
  • Ακράτεια ούρων – υπερδραστήρια κύστη:
    • Οξυβουτινίνη (Oxybutynin)
    • Σολιφενακίνη (Solifenacin)
    • Τολτεροδίνη (Tolterodine)

Σε γενικές γραμμές, τα κατ’ εξοχήν αντιχολινεργικά, τα οποία χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των κινητικών διαταραχών, τείνουν να επηρεάζουν περισσότερο τις γνωστικές λειτουργίες σε σύγκριση με τα υπόλοιπα. Τα φάρμακα με ηπιότερη αντιχολινεργική δράση που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση της ακράτειας ούρων ή των επώδυνων μυικών σπασμών, προκαλούν προβλήματα σε πολύ μικρότερο βαθμό.

5. Αντιισταμινικά

Τα αντι-ισταμινικά χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των αλλεργικών συμπτωμάτων και του ιλίγγου. Τα πρώτης γενιάς αντι-ισταμινικά είναι έντονα κατασταλτικά, ενώ κάποια έχουν και επιπρόσθετη αντιχολινεργική δράση. Για το λόγο αυτό, μερικές φορές χρησιμοποιούνται και ως υπνωτικά. Προκαλούν ψυχοκινητική επιβράδυνση και διαταραχές της προσοχής και της συγκέντρωσης με δοσοεξαρτώμενο τρόπο. Η μνήμη συνήθως επηρεάζεται σε μικρότερο βαθμό, κυρίως σε μεγάλες δόσεις.

Παραδείγματα αντι-ισταμινικών πρώτης γενιάς:

  • Υδροξυζίνη (Hydroxyzine)
  • Διφαινυδραμίνη (Diphenhydramine)
  • Διμενυδράτη (Dimenhydrinate)
  • Μεκλιζίνη (Meclizine)

Τα νεότερα αντι-ισταμινικά προκαλούν λιγότερη καταστολή και είναι καλύτερα ανεκτά από τα παλαιότερα.

6. Αντιεπιληπτικά

Τα αντιεπιληπτικά είναι μια εξαιρετικά ετερογενής ομάδα φαρμάκων, με διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης και διαφορετικό μεταβολισμό. Εκτός από την ένδειξή τους στην επιληψία, κάποια από τα φάρμακα αυτής της κατηγορίας χρησιμοποιούνται ως σταθεροποιητικά του συναισθήματος, για την αντιμετώπιση του νευροπαθητικού πόνου και σε ορισμένες μορφές κεφαλαλγίας.

Οι νοητικές παρενέργειες των αντιεπιληπτικών ποικίλλουν ανάλογα με το σκεύασμα. Σε γενικές γραμμές, εμφανίζονται συχνότερα με τα παλαιότερα αντιεπιληπτικά, όπως η φαινοβαρβιτάλη (Phenobarbital) και η πριμιδόνη (Primidone). Από τα νεότερα, αντίστοιχα προβλήματα παρατηρούνται σε κάποιο ποσοστό με την τοπιραμάτη (Topiramate). Τη μικρότερη πιθανότητα εμφάνισης γνωστικών παρενεργειών φαίνεται πως την έχουν η γκαμπαπεντίνη (Gabapentin), η Οξκαρβαζεπίνη (Oxcarbazepine), η λαμοτριγίνη (Lamotrigine) και η λεβετιρακετάμη (Levetiracetam).

7. Ντοπαμινεργικοί αγωνιστές

Οι ντοπαμινεργικοί αγωνιστές χρησιμοποιούνται στη θεραπεία της νόσου Parkinson, στο σύνδρομο ανήσυχων άκρων (RLS), για τη διακοπή της γαλουχίας και για την αντιμετώπιση αδενωμάτων της υπόφυσης. Στις χαμηλές δόσεις που χρησιμοποιούνται στο RLS και για τη διακοπή της γαλουχίας, συνήθως δεν προκαλούν παρενέργειες. Σε υψηλότερες δόσεις, μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα μνήμης, σύγχυση και ψευδαισθήσεις.

Οι ντοπαμινεργικοί αγωνιστές είναι οι εξής:

  • Καβεργολίνη (Cabergoline)
  • Πραμιπεξόλη (Pramipexole)
  • Ροπινιρόλη (Ropinirole)
  • Ροτιγοτίνη (Rotigotine)
  • Απομορφίνη (Apomorphine) 

    8. Φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη θεραπεία του καρκίνου

Αρκετοί ασθενείς που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία εμφανίζουν νοητικά προβλήματα. Συχνά τα συμπτώματα είναι ήπια και υποστρέφουν σε μικρό χρονικό διάστημα. Σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να καταστούν πιο έντονα. Οι ασθενείς μπορεί να αναφέρουν «κενά μνήμης», διαταραχές της συγκέντρωσης, δυσκολία στην ανεύρεση λέξεων και ενίοτε ένα αίσθημα γενικότερης δυσκολίας στο να “σκεφθούν καθαρά”.

Ωστόσο, τα συμπτώματα αυτού του είδους πολλές φορές έχουν πολυπαραγοντική αιτιολογία. Καταστάσεις που μπορεί να συνυπάρχουν και να επιδεινώσουν τις νοητικές λειτουργίες είναι:

  • Κατάθλιψη: η διάγνωση του καρκίνου, η απότομη αλλαγή τρόπου ζωής, η προσωρινή διακοπή της εργασίας και οι συχνές νοσηλείες, συχνά οδηγούν σε κατάθλιψη. Η τελευταία μπορεί να οδηγήσει σε νοητικά συμπτώματα παρόμοια με αυτά των χημειοθεραπευτικών, τα οποία αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά με την κατάλληλη θεραπεία.
  • Έλλειψη ύπνου: μπορεί να αποτελεί συνοδό σύμπτωμα της κατάθλιψης, να οφείλεται στον καρκίνο ή να είναι επιπλοκή της θεραπείας του.
  • Πολυφαρμακία: συχνά είναι απαραίτητη η χορήγηση πολλών σκευασμάτων για την αντιμετώπιση των επιπλοκών της νόσου. Για παράδειγμα, τα αντιεπιληπτικά και τα οπιοειδή τα οποία χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των σπασμών και του πόνου, μπορούν από μόνα τους να επηρεάσουν τις νοητικές λειτουργίες.
  • Ακτινοβόληση εγκεφάλου: μπορεί να προκαλέσει γνωστική δυσλειτουργία, σύγχυση και μερικές φορές λευκοεγκεφαλοπάθεια.
  • Επιδράσεις του καρκίνου στον εγκέφαλο: η νόσος ενδέχεται να επηρεάσει η ίδια τη λειτουργία του εγκεφάλου, είτε με άμεση επέκταση στο εγκεφαλικό παρέγχυμα ή στις μήνιγγες, είτε με άλλους μηχανισμούς.

Φωτογραφία / Photo by Myriam Zilles on Unsplash
Βιογραφία: https://hypertensionwatch.com/2021/02/23/andreas-p-moustris-md-msc/
Σύνδεσμος: https://neyrologos.gr/