Η ψυχική υγεία και η αρετή είναι βάσεις της ευδαιμονίας

Του Χρήστου Γιαπιτζάκη, Καθηγητή Γενετικής στην Ιατρική Σχολή
του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών*

Αν εφαρμόζαμε στις οικογένειές μας και στα σχολεία την ψυχοθεραπευτική και ψυχοπαιδαγωγική μέθοδο των Επικουρείων θα μπορούσε να δημιουργηθεί σταδιακά μία καλύτερη ηθικά ανθρωπιστική κοινωνία με πιο ισορροπημένους ψυχικά και πιο ευδαίμονες ανθρώπους. Ο Επίκουρος δίδαξε ότι οι αρετές είναι απαραίτητο μέσο για την ευχάριστη κατάσταση ψυχικής υγείας, που ονόμαζε  καταστηματική ηδονή. Εφόσον είμαστε ενάρετοι από επιλογή, λόγω φρόνησης, οδηγούμαστε στην αταραξία και στην ευδαιμονία. Σύμφωνα με την Κύρια Δόξα 5**: «Δεν υπάρχει ευχάριστη ζωή χωρίς φρόνηση, καλοσύνη και δικαιοσύνη και δεν υπάρχει φρόνηση, καλοσύνη και δικαιοσύνη  χωρίς ευχάριστη ζωή».

Πραγματικά, αν δούμε με επικούρεια οπτική την συμπεριφορά ενός ανθρώπου που κάνει μία πράξη, η οποία έχει θετική ή αρνητική επίπτωση στον ίδιο και στους άλλους, σύμφωνα με το σχήμα που πρότεινε ο Τσιπόλλα (Cipolla)[1]:

α) ο απατεώνας, που με την πράξη του κερδίζει ενώ ταυτόχρονα χάνουν οι άλλοι, έχει την ταραχή της πιθανής τιμωρίας του,

β) το θύμα, που με την πράξη του χάνει ο ίδιος και κερδίζουν οι άλλοι, έχει την ταραχή της μη αναγνώρισης της προσφοράς του από τους άλλους,

γ)  ο ανόητος, που με την πράξη του χάνει και ο ίδιος και χάνουν οι άλλοι, έχει την ταραχή της αβεβαιότητας αφού δεν μπορεί να προνοήσει για το μέλλον,

δ) ο έξυπνος, που με την πράξη του κερδίζει και ο ίδιος και  κερδίζουν οι άλλοι, έχει αταραξία.

Αν δούμε το σχήμα αυτό με επικούρεια οπτική, η ταραχή είναι ανύπαρκτη μόνο στην συμπεριφορά του έξυπνου, όπου όλοι κερδίζουν (“win-win”), όπως υποστηρίζουν οι Επικούρειοι. Ο Επίκουρος έλεγε: “ο δίκαιος είναι ταραχότατος, ο δε άδικος είναι γεμάτος μεγάλης ταραχής” (Κύρια Δόξα 17) και “ο ατάραχος δεν ενοχλεί τον εαυτό του και τους άλλους” (Επικούρου Προσφώνησις 79). Αυτή είναι η έννοια της επικούρειας φρόνησης που συνδέει τον φωτισμένο εγωισμό με τον φιλάνθρωπο αλτρουϊσμό, δηλαδή το εγώ με το εμείς.

Ο Επίκουρος ύμνησε την φιλία μεταξύ των ανθρώπων και δίδαξε ότι για έναν έμφρονα άνθρωπο (σώφρονα, “με σώας τας φρένας”) η ωφέλεια η δική του περνάει μέσα από την ωφέλεια των άλλων. Εάν γνώριζε αυτά τα θέματα το μεγαλύτερο μέρος της Ελληνικής κοινωνίας δεν θα υπήρχε κρίση αξιακή και κοινωνικοπολιτική στην χώρα μας ή θα την ξεπερνούσαμε πολύ πιο γρήγορα, σύμφωνα με την επικούρεια ρήση “μπορούμε να σωθούμε μέσω των άλλων” (“δι’ αλλήλων σώζεσθαι”)[2].

———————————————–
* Απόσπασμα από το βιβλίο του Χρήστου Γιαπιτζάκη: «Επίκουρος: Επιστημονικός Ανθρωπισμός και Ευδαιμονία». Εκδόσεις 24γράμματα, Αθήνα, 2020
**
 Ο Διογένης Λαέρτιος, ιστοριογράφος των φιλοσόφων της αρχαιότητας, συνέγραψε τον 3ο αιώνα της νέας χρονολόγησης το έργο “Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων και των εκάστη αιρέσει αρεσκόντων εν επιτόμω συναγωγή” το οποίο σώζεται ακέραιο ως τις ημέρες μας. Το έργο αναφέρεται για λόγους συντομίας ως “Βίοι φιλοσόφων” και αναπτύσσεται σε 10 βιβλία. Το 10ο βιβλίο περιέχει τον Βίο του Επίκουρου. Εκτός των βιογραφικών στοιχείων του Επίκουρου παραθέτει τρεις επιστολές και τις “Κύριες Δόξες” όπου υπάρχει συμπυκνωμένη η φιλοσοφία του  
[1] Cipolla C. «Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας» (Mετάφραση Γ. Πολυκανδριώτης), Εκδ. Κέδρος, 2012.
[2] Φιλόδημος. Περί παρρησίας: Επικούρεια ψυχοθεραπεία (Εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια: Χ. Γιαπιτζάκης), Εκδόσεις Θύραθεν, 2016. ό.π. Απ. 36 Σύνδεσμος: https://24grammata.com/product/7741/
Βιογραφία:https://hypertensionwatch.com/2021/02/26/dr-xristos-n-giapitzakis-d-m-d-b-s-m-s-ph-d/
Φωτογραφία /
Photo by Allain Siddiqui on Unsplash