Πολυπαραγοντική γενετική νόσος η υπέρταση


Του Χρήστου Γιαπιτζάκη
Αναπληρωτή Καθηγητή Γενετικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών
Διευθυντή του Κέντρου “Κεφαλογενετική”

Τον περασμένο αιώνα, πολλοί θεωρούσαν την υπέρταση ως νόσο «άγνωστης αιτιολογίας», αλλά οι έρευνες της τελευταίας εικοσαετίας έχουν δείξει ότι είναι μια πολυπαραγοντική και πολυγονιδιακή νόσος, που χαρακτηρίζεται από σημαντική κληρονομική προδιάθεση. Η συνολική εικόνα που βγαίνει από τις μετα-αναλύσεις πάμπολλων ερευνών από πολλές διαφορετικές χώρες είναι ότι οι δύο κυριότεροι παράγοντες κινδύνου για υπέρταση είναι η αυξημένη διατροφική πρόσληψη αλατιού και το οικογενειακό ιστορικό. Αυτοί οι δύο παράγοντες αυξάνουν υπερδιπλάσια τον κίνδυνο υπέρτασης σε σχέση με άλλους παράγοντες κινδύνου, όπως ο αυξημένος δείκτης μάζας σώματος, η υπερκατανάλωση κρέατος, το κάπνισμα και η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ. 

 Γενετική προδιάθεση και αλάτι

Φαίνεται ότι τον κυριότερο ρόλο στην εμφάνιση υπέρτασης έχουν η  γενετική προδιάθεση σε συνδυασμό με κάποιες συμπεριφορές, όπως η αυξημένη πρόσληψη αλατιού. Κατά συνέπεια, κάποια άτομα του γενικού πληθυσμού είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στην ανάπτυξη ιδιοπαθούς υπέρτασης επειδή έχουν κληρονομήσει από τους γονείς τους κάποιον ιδιαίτερο συνδυασμό γονιδίων. Έχουν ανιχνευθεί πολλά μείζονα γονίδια, που όταν μεταλλαχθούν αυξάνουν κατά πολύ τον κίνδυνο εμφάνισης της υπέρτασης καθώς και άλλα ελάσσονα γονίδια, που συνεισφέρουν λιγότερο στην εμφάνιση της νόσου.

Υπάρχουν συχνότερες μεταλλαγές και συχνότεροι πολυμορφισμοί DNA σε κάποια σημαντικά γονίδια, που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου σε πολλά άτομα από τον γενικό πληθυσμό, όπως τα γονίδια που κωδικοποιούν παράγοντες του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης, το οποίο ρυθμίζει την αρτηριακή πίεση. Την τελευταία 15ετία η ερευνητική ομάδα μου μελετά αυτά τα γονίδια και έχουμε δημοσιεύσει τα ευρήματά μας σε 9 διεθνή άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά με κριτές.

Στον Ελληνικό πληθυσμό

Ο σημαντικότερος πολυμορφισμός που αυξάνει τον κίνδυνο για εμφάνιση υπέρτασης και φαίνεται ότι είναι αρκετά συχνός στον Ελληνικό πληθυσμό, βρίσκεται στο γονίδιο που κωδικοποιεί το μετατρεπτικό ένζυμο της αγγειοτενσίνης (ACE) και επηρεάζει την γονιδιακή έκφραση και την ποσότητα της παραγόμενης πρωτεΐνης. Άλλοι συχνοί λειτουργικοί πολυμορφισμοί εντοπίζονται στο γονίδιο του αγγειοτενσινογόνου (AGT) και στο γονίδιο του μετατρεπτικού ενζύμου 2 της αγγειοτενσίνης (ACE2). Αξίζει να σημειωθεί ότι το ACE2 είναι μεμβρανική πρωτεΐνη στην οποία προσδένεται ο κορωνοϊός της Covid-19 για να εισέλθει στα ανθρώπινα κύτταρα, οπότε κάποια άτομα στον γενικό πληθυσμό κινδυνεύουν περισσότερο από άλλους, αφενός να μολυνθούν από κορωναϊό και αφετέρου να νοσήσουν πιο βαριά.

Ατόμα υψηλού κινδύνου

Είναι προφανές ότι σε άτομα με βεβαρυμμένο ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό υπέρτασης θα πρέπει να γίνει ο προληπτικός γενετικός έλεγχος για αυτούς τους συχνούς πολυμορφισμούς, αφού έτσι μπορούν να εντοπιστούν έγκαιρα οι άνθρωποι υψηλού κινδύνου να νοσήσουν. Ο έγκαιρος εντοπισμός ατόμων υψηλού κινδύνου για υπέρταση μπορεί να σώσει την ζωή τους μέσω ιατρικής παρακολούθησης και ενδεχόμενης στοχευμένης προφυλακτικής αντιϋπερτασικής θεραπείας.

Επιλεκτική Βιβλιογραφία:
Gintoni I, Adamopoulou M, Yapijakis C. The Angiotensin-converting Enzyme Insertion/Deletion Polymorphism as a Common Risk Factor for Major Pregnancy Complications. In Vivo 35(1):95-103, 2021.
Yapijakis C, Papakosta V, Vassiliou S. ACE gene variant causing high blood pressure may be associated with medication-related jaw osteonecrosis. In Vivo 33(2): 559-562, 2019.
Papaggelopoulos J, Angelopoulou A, Avgoustidis D, Koronellos N, Derka S, Vassiliou S, Yapijakis C. Association of Polymorphisms in the Genes of Angiotensinogen and Angiotensin Receptors With Risk for Basal Cell Carcinoma. Anticancer Res
εarch 39(10):5525-5530, 2019.
Yapijakis C, Koronellos N, Spyridonidou S, Vylliotis A, Avgoustidis D, Goutas N, Vlachodimitropoulos D, Vairaktaris E. Association of angiotensin-converting enzyme gene insertion/deletion polymorphism with decreased risk for basal cell carcinoma. Archives of Dermatololgical Research 305(4):333-339, 2013.
Βιογραφία: https://hypertensionwatch.com/2021/02/26/dr-xristos-n-giapitzakis-d-m-d-b-s-m-s-ph-d/
Φωτογραφία / Photo by CDC on Unsplash